1992 ili fevralında ermənilər tərəfindən tutulmuş Xocalı şəhərində olan rus Novaya qazeta qəzetinin xüsusi müxbiri Viktoriya Mark qızı İvliyeva ilə eksklüziv müsahibə.

Ermənilər tərəfindən tutulmuş Xocalıda neçə oldunuz?

İndi Xocalıda neçə olduğumu tamamilə yadımda saxlamadım. Lakin qeyd etmək istəyirəm, ki Dağlıq Qarabağdakı hərbi əməliyyatlar vaxtında mən həm azərbaycanlılar həm də ermənilər tərəfində azad müxbir olaraq olmuşam. Amma Xocalının tutması vaxtında mən ermənilər tərəfində idim. Birdən demək istəyirəm, ki Çingiz Mustafayevin öz reportajda göstərdiyi meyitləri mən görmədim, çünki başqa tərəfdən şəhərə girmişəm.

Ermənilər tərəfindən tutulmuş şəhərdə nə gördünüz? Şəhərdə qalmış dinc sakinləri gördünüzmü?

Mən şəhərdə dinc sakinləri gördüm, lakin onlar azərbaycanlılar yox, Dağlıq Qarabağdakı hərbi əməliyyatlar ən qızğın vaxtında buraya köçürtmüş axıska türklər idi. 26 fevralın erkən sabahı idi. Erməni hərbçilərin bu insanları evlərdən çıxartdığını çox yaxşı yadımdan saxladım. Orada mavi gözlərlə Muslyuda adlı bir qadın vardı. Onun beş uşaqları vardı, bununla belə ən kiçik uşağın yaşı bir gün idi. Deməli, ki uşaq Xocalı işğalından bir gün qabaq anadan olmuş. İnsanlar təqribən çılpaq idi, qaloşlar corabsız ayaqlara tez geyindirmiş. İnsanları əsirlər olaraq haraya isə qovurdu, mən də onların arxasına gedirdim. Mən körpə uşağı əlimdə aldım və onu bir az isindirmək üçün gödəkcəmlə örtdüm. Əsirlərin yığınında əsasən qadınlar, uşaqlar və bir neçə qocalar vardı. Bir silahlı və atlı adam mənə yaxınlaşdı və əsir azərbaycanlıya ya axıska türkə oxşadaraq avtomat qundağı ilə arxama vurdu. Bu anda azadsızlığın nə olduğunu hiss etdim. 

Bu insanlarla nə baş verdiyini bilirsiniz?

Əsirləri bir evdə saxlayırdı. Mən görürdüm, ki onları yedirdi. Sonra isə onları əsir ermənilərlə mübadilə edirdilər. Mən Muslyudaya bir az pul verdim. Bundan sonra artıq heç vaxt onu görməmişəm. Lakin onunla görüşmək və onun sonrakı talesini bilmək çox istəyirdim.

Ermənilər tərəfindən tutulmuş Xocalıda 366 rus polkunun əsgərlərini gördünüzmü? 

Orada rus hərbçilərin olduğunu olmadığını bilmirəm. Orada hamı rusca danışırdı və kimin rus ya erməni olduğunu müəyyən etmək olmazdı.

Siz azərbaycanlılar tərəfində olduğunuzu da qeyd etdiniz...

Bəli, mən Stepanakertdə (Xankəndi) və işğaldan bir az qabaq Şuşada olmuşam. Şuşada bir hadisə unutmadım. Biz jurnalistlər yerli bir çinovnikin, səhv etməsəm qorispolkom ya oblispolkom sədrinin qəbuluna gözləyirdiq. Bizim qəbul otağında gözləməmiz vaxtında bir adam çinovnikin kabinetinə girdi və onu öldürdü. Bizi birdən tutdular. Ən çox indi məşhur jurnalist Savik Şuster əzab çəkdi. Azərbaycanlılar onun erməni olduğunu düşündülər. Onu qaçılmaz divandan yalnız Kanada pasportu və onun erməni yox, yəhudi olduğu haqqında qışqırtılar xilas etdi.

Demək istəyirəm, ki Qarabağ mənim ömrümün ən mühüm məktəbi oldu. Mən iki tərəfdə də əzab görmüşəm. İnsanlar milli aidiyyətdən asılı olmayaraq eyni dərəcədə əzab çəkirdilər. Amma Xocalı azərbaycanlılar üçün böyük bir yaradır.